Kemeraltı Restorasyonunun Üçüncü Etabı Başladı: 17 Tarihi Han Eş Zamanlı Yenileniyor

İzmir'in 450 yıllık tarihi ticaret merkezi Kemeraltı, kapsamlı restorasyon projesinin üçüncü ve en büyük etabına 12 Nisan 2026 Pazar günü başladı. İzmir Büyükşehir Belediyesi, Konak Belediyesi ve Kültür Bakanlığı'nın ortaklaşa yürüttüğü programda bu etapta tam 17 tarihi han aynı anda restorasyona alınıyor. Kıymetli Paşa, Çukur, Büyük Demir, Ali Paşa, Halil Ağa ve Küçükhan gibi kentin kültürel hafızasının taşıyıcısı olan bu yapıların yeniden canlanması, Kemeraltı'nın UNESCO Dünya Mirası adaylığı için kritik bir dönemeç olarak değerlendiriliyor.

Projenin bütünü 2022 yılında başladı ve toplam 7 etaptan oluşuyor. İlk iki etapta Anafartalar Caddesi, Hisar Cami çevresi ve Kemeraltı Sofrası olarak bilinen gastronomi aksı restore edildi. Bu aşamaların tamamlanmasıyla yıllık ziyaretçi sayısı 2,8 milyondan 4,6 milyona yükseldi. Üçüncü etap, projeye yeni bir ivme kazandıracak şekilde tasarlandı ve tarihi çarşının özünü oluşturan hanlara odaklanıyor.

Hanların Hikayesi Yeniden Yazılıyor

Kemeraltı'nın hanları 16. yüzyıldan 19. yüzyıla uzanan farklı dönemlerde inşa edilmişti. Her biri dönemin ticaret ilişkilerini, mimari anlayışını ve sosyal yapısını yansıtan birer 'yaşayan belge' niteliğinde. Ancak yüzyıllar içinde çeşitli depremler, yangınlar ve ihmaller birçoğunu harap durumda bıraktı. Özellikle 1922 sonrasındaki nüfus değişimi ve 20. yüzyılda yaşanan ekonomik dönüşümler, hanların ticari işlevlerinin büyük bölümünü yitirmesine yol açtı.

Restorasyon projesinin yaklaşımı, 'dondurulmuş restorasyon' yerine 'yaşayan restorasyon' ilkesi üzerine kurulu. Yani hanlar yalnızca fiziksel yapı olarak yenilenmiyor, aynı zamanda işlevsel kimlik de yeniden kurgulanıyor. Kıymetli Paşa Hanı, İzmir'in ipek ticareti tarihini anlatan bir müze-mağazaya, Büyük Demir Han ise yerel zanaatkarlara ait atölyelerin yer alacağı bir üretim merkezine dönüştürülecek.

Restorasyon kararları, bağımsız bir Bilim Kurulu tarafından alınıyor. 24 akademisyen, 8 kültürel miras uzmanı ve 12 yerel esnaf temsilcisinden oluşan kurul her hanın tarihsel dokusunu korumakla yeni işleve uyum sağlamak arasındaki dengeyi titizlikle belirliyor. Örneğin Halil Ağa Hanı'nda orjinal 17. yüzyıl çeşmesi tam olarak korunacak ve hanın avlusunda merkezi bir öğe olmaya devam edecek.

Havra Sokağı'nın Yayalaştırılması

Üçüncü etabın en dikkat çekici bileşenlerinden biri, Havra Sokağı'nın tamamen yayalaştırılması. Tarihi Yahudi mahallesinin kalbinde yer alan ve birbirini takip eden sinagogları birbirine bağlayan bu sokak, şu anda dar ve yer yer motorlu araç geçişine izin veren bir yapıya sahip. Proje kapsamında sokak yüzeyi orijinal sıkıştırılmış taş döşeme ile yenilenecek, aydınlatma sistemi tarihi fenerlerle yeniden tasarlanacak ve tüm motorlu araç geçişi yasaklanacak.

Bu dönüşümle Havra Sokağı, Beth İsrael, Bikur Holim, Şalom ve Algazi sinagoglarını birbirine bağlayan bir kültürel güzergah olarak yeniden doğacak. İzmir'in Yahudi topluluğunun 2.400 yıllık tarihini anlatan interaktif levhalar yerleştirilecek. Belirli zamanlarda düzenlenecek rehberli turlarla ziyaretçilere bu zengin kültürel miras aktarılacak.

İzmir Yahudi Topluluğu Cemaati Başkanı Yoel Kohen, projeyi 'kent belleğinin iyileştirilmesi adına hayati' olarak nitelendirdi. Kohen, 'Havra Sokağı sadece bizim değil, tüm İzmirlilerin mirası. Burada yaşanan çok kültürlü geçmişi genç kuşaklara aktarmak için bu fiziksel alanın korunması şart' dedi. Proje tamamlandığında sokak tam zamanlı olarak yayalara açılacak.

Konak Belediye Başkanı Prof. Dr. Nilüfer Çınarlı Mutlu: 'Kemeraltı'nı dondurup müzeye çevirmiyoruz. Hanlarda yine ticaret yapılacak, zanaatkarlar yine zanaatını icra edecek. Değişen tek şey: işte bu kez tarihe saygılı bir çerçevede.'

Zanaatkar Desteği ve Yerel Ekonomi

Kemeraltı, yüzyıllar boyunca İzmir'in en önemli zanaatkar merkezi olmuştu. Ancak son onyıllarda bakırcılık, ciltleme, sim sırma, şal dokumacılığı gibi geleneksel zanaatlar kan kaybetti. Restorasyon projesinin ayrılmaz parçası olan 'Kemeraltı Zanaat Canlandırma Programı', bu mesleklerin yeniden yaşama döndürülmesini amaçlıyor.

Program kapsamında restore edilen hanların belirli bölümleri, kira karşılığında yerel zanaatkarlara tahsis ediliyor. İlk iki etapta 42 zanaatkar bu programa dahil oldu. Üçüncü etapta ek 68 zanaatkarlık pozisyonu açılacak. Programa katılan zanaatkarlar, belirli teknik geliştirme eğitimlerine ücretsiz erişebiliyor ve işleme geliştirme danışmanlığı alıyor.

Program aynı zamanda usta-çırak ilişkisi üzerinden geleneksel zanaatları genç kuşağa aktarmayı hedefliyor. 'Çırak Burslu' adı verilen destek sistemiyle 22 yaş altı genç, üç yıl boyunca aylık asgari ücret karşılığında bir usta yanında zanaat öğrenebiliyor. Şimdiye kadar 38 genç bu programdan yararlandı.

UNESCO Dünya Mirası Adaylığı

Restorasyonun arkasındaki en büyük hedeflerden biri, Kemeraltı'nın UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınması. 2024'te Türkiye UNESCO Komisyonu tarafından resmi başvuru dosyası sunuldu. Haziran 2026'da UNESCO heyeti, yerinde değerlendirme için İzmir'e gelecek. Heyetin raporu 2027 yılındaki Dünya Miras Komitesi toplantısında değerlendirilecek.

UNESCO kriterleri, hem yapılı çevrenin korunmasını hem de yerel yaşam pratiklerinin sürdürülmesini içeren 'canlı miras' yaklaşımına önem veriyor. Kemeraltı'nın değerlendirme sürecinde, hanların restorasyonu kadar içinde süren ticari ve kültürel yaşamın devamlılığı da kritik rol oynayacak. Zanaatkar canlandırma programının bu açıdan özel bir önemi bulunuyor.

İzmir Büyükşehir Belediyesi Tarih ve Kültür Daire Başkanlığı verilerine göre Kemeraltı'nın UNESCO listesine girmesi halinde yıllık ziyaretçi sayısının 7-8 milyona çıkacağı tahmin ediliyor. Bu durum, hem kentin turizm gelirini artıracak hem de Kemeraltı'nda faaliyet gösteren yaklaşık 3.400 esnafın ekonomik istikrarını güçlendirecek.

• 17 tarihi han eş zamanlı restorasyon
• Havra Sokağı'nın tamamen yayalaştırılması
• 4 sinagogun kültürel güzergaha bağlanması
• 68 ek zanaatkar için atölye alanı
• 22 yaş altı gençler için 'Çırak Burslu' programı
• UNESCO heyetinin Haziran'daki yerinde değerlendirmesi

Altyapı ve Erişilebilirlik

Proje kapsamında yalnızca yapı ölçeğinde değil altyapı düzeyinde de önemli iyileştirmeler yapılıyor. Kemeraltı'nın altyapı sistemleri 1970'lerden bu yana kapsamlı şekilde yenilenmemişti ve yağışlı günlerde sıklıkla su baskınları yaşanıyordu. Yeni proje çerçevesinde yağmur suyu tahliye sistemi tamamen yenileniyor, elektrik hatları yeraltına alınıyor ve fiberoptik internet altyapısı kuruluyor.

Erişilebilirlik alanında da önemli adımlar atılıyor. Tüm ana caddelerde görme engelliler için hissedilir yüzey uygulamaları yapıldı, sesli yönlendirme sistemleri kuruldu. Tekerlekli sandalye kullanıcıları için en yaygın güzergahlarda eğim ve yüzey ayarlamaları gerçekleştirildi. Bir mobil uygulama aracılığıyla engelli ziyaretçiler, hangi hanın ve hangi geçidin kendi ihtiyaçlarına uygun olduğunu kolayca öğrenebilecek.

Proje tamamlandığında Kemeraltı, Türkiye'nin hem tarihi hem de erişilebilirlik açısından en iyi korunmuş tarihi çarşılarından biri haline gelecek. 2028 yılında yedinci etabın da bitmesiyle tüm restorasyon programı sonlandırılmış olacak. Bu süreç, Türkiye'nin kültürel miras yönetimi alanında özgün bir model olarak uluslararası alanda da örnek gösteriliyor.

Kemeraltı'nda sürdürülen bu büyük dönüşüm, kentin hafızasının korunması için gösterilen kolektif bir emeğin ürünü. Hanların her biri yeniden nefes alırken İzmir de köklerine sarılmanın, gelecekle köprü kurmanın yolunu açıyor. UNESCO sürecinde nasıl sonuç çıkacağını görecek olsak da çarşıda yaşayan canlılık, Kemeraltı'nın zaten büyük bir miras olduğunu bize her gün hatırlatıyor.